maart 2017

Door fijnstof in de lucht leven we gemiddeld een jaar korter

Als de lucht die wij Nederlanders inademen schoon zou zijn, zouden we gemiddeld 1 jaar langer leven. Dit gezondheidsverlies is vooral te wijten aan langdurige blootstelling aan fijnstof in de lucht. Naast langdurige blootstelling, leidt ook kortdurende blootstelling aan hoge piekniveau’s van fijnstof tot vroegtijdige sterfte.


Verschillende stoffen in de lucht zijn schadelijk voor de volksgezondheid, zoals koolmonoxide, fijnstof, ozon en vluchtige organische stoffen zoals PAK’s. Van deze stoffen is fijnstof veruit de belangrijkste ‘verdachte’. Fijnstof, ook wel PM10 genoemd, zijn feitelijk alle deeltjes in de lucht met een diameter kleiner dan 10 µm ( 0,01 millimeter). Dus ook kleiner dan 2,5 (PM2,5) µm of 0,1 µm  (utltrafijnstof , oftewel PM0,1 zie ook het Dashboard Luchtkwaliteit).
De deeltjes binnen PM10, PM2,5 en PM0,1 kunnen sterk van elkaar verschillen. De kleinere deeltjes kunnen dieper in de haarvaten van de longen binnendringen dan de grovere deeltjes. PM10  bevat zeezout en zanddeeltjes maar ook roetdeeltjes afkomstig van verbrandingsprocessen.

Tussen 1985 en 2008 is de gemiddelde fijnstof concentratie sterk gedaald. Voor Rotterdam is berekend dat een Rotterdammer als gevolg van deze daling nu 1 jaar langer leeft (Molenaar en Krijgsheld, 2011).

Welke bestanddelen binnen de ‘container’ fijnstof nu precies schadelijk zijn voor de gezondheid is al lange tijd onderwerp van epidemiologisch en toxicologisch onderzoek. De focus komt in deze onderzoeken steeds meer te liggen op roetdeeltjes afkomstig van verbrandingsprocessen, waaronder ook verbrandingsmotoren. De roetdeeltjes kunnen leiden tot een verhoogd risico op hart- en vaatziekten en luchtwegaandoeningen en een verhoogde kans om aan een van deze aandoeningen te sterven. Langs drukke verkeerswegen is de roetconcentraties gemiddeld een factor 2 hoger dan in de stadsachtergrond. Bij PM10 is de concentratie langs drukken verkeerswegen maar circa 20% hoger.

Vooral fijnstof door wegverkeer gevaarlijk
Dat meer en meer duidelijk wordt dat binnen de container fijnstof de roetdeeltjes het grootste kwaad aanrichten, betekent dat mensen die langs drukke wegen wonen, meer gezondheidsverlies ondervinden dan tot nu toe werd aangenomen. Mogelijk is het gezondheidsverlies door uitlaatgassen daar tot een factor 5 tot 10 hoger dan gemiddeld in Nederland. Het betekent ook dat maatregelen aan verkeer, zoals het schoner maken van verbrandingsmotoren, veel meer gezondheidswinst zullen opleveren dan eerder werd gedacht. Dit nieuwe inzicht vergroot waarschijnlijk het draagvlak voor verkeersmaatregelen.

Ook bij concentraties lager dan de normen treden gezondheidseffecten op
Om de volksgezondheid te verbeteren zijn in de Europese Unie normen van kracht die ervoor moeten zorgen dat de concentraties overal onder een bepaalde norm uit gaan komen. Voor NO2 geldt bijvoorbeeld een jaargemiddelde norm van 40 µg/m3 vanaf het jaar 2015. Voor fijnstof (PM10) is vanaf 2011 een jaargemiddelde norm van 40 µg/m3 van kracht. Bovendien mag niet meer dan 35 dagen in het jaar de daggemiddelde PM10-concentratie hoger zijn dan 50 µg/m3. Voor PM2,5  geldt vanaf het jaar 2015 een jaargemiddelde norm van 25 µg/m3.

Het is echter niet zo dat wanneer de concentraties onder de norm liggen, er geen schadelijke gezondheidseffecten optreden. Voor fijnstof is geen ondergrens, dat is altijd schadelijk. Zelfs zeer lage concentraties leiden tot negatieve effecten op de gezondheid. Uit het onderzoek blijkt dat bij elke stijging van 5 microgram per kubieke meter aan deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer, de kans op longkanker toeneemt met 18%.

Voor NO2 geldt een heel ander verhaal. Omdat fijnstof lange tijd niet nauwkeurig genoeg kon worden gemeten is NO2 gebruikt als indicator voor verkeersgerelateerde uitlaatgassen. Fijnstof kan op dit moment wel nauwkeurig worden gemeten.

Hoe hoog zijn de fijn-stofconcentraties op leefniveau?
Onderstaande figuur toont de gemiddelde PM10-concentratie waaraan inwoners van Nederlandse gemeenten in 2015 werden blootgesteld. 

Bevolkingsgewogen jaargemiddelde
blootstelling aan PM10  in 2015
exclusief intensieve veehouderij en prognose voor 2020
(bron: Monitoringsrapportage NSL, RIVM 2016)

In 2015 zijn rond de duizend personen blootgesteld aan concentraties boven de etmaalnorm voor PM10. De World Health Organization (WHO) adviseert een lagere grenswaarde voor de jaargemiddelde concentratie PM10, namelijk 20,0 μg/m3, de helft van de EU-norm die in Nederland geldt. Ruim een miljoen mensen in Nederland zijn in 2015 blootgesteld aan concentraties boven deze WHO-advieswaarde.

Onderstaande figuur en tabel laat zien dat de hoogste blootstellingniveaus door de jaren heen zijn afgenomen. En dat de hoogste concentraties zijn te vinden in de provincies Noord-Brabant, Limburg en Utrecht.

Bevolkingsgewogenconcentratie PM10 gemiddeld per provincie in µg/m3

Provincie
2010
2011
2012
2014
2015
Drenthe
22.0
22.3
18.6
17,8
15,6
Flevoland
23.5
24.1
19.9
19,0
17,0
Friesland
21.2
21.7
17.4
16,6
14,6
Gelderland
25.2
25.8
22.4
21,2
19,1
Groningen
21.7
21.7
17.8
17,1
14,9
Limburg
25.9
25.3
22.6
21,2
19,3
Noord-Brabant
26.1
26.4
22.9
21,8
19,5
Noord-Holland
25.2
25.9
21.3
20,5
18,3
Overijssel
23.7
24.3
20.9
19,9
17,7
Utrecht
25.9
26.8
23.0
21,9
19,6
Zeeland
24.1
24.4
19.4
18,4
16,4
Zuid-Holland
26.1
26.9
22.1
21,3
19,0
Nederland
25.1
25.6
21.6
20,6
18,4






























bron: Monitoringsrapportage NSL, RIVM 2016

Roet (EC) betere indicator dan fijnstof
Zoals hiervoor al aangegeven is PM10 niet geschikt als indicator voor de effecten van verkeer op de volksgezondheid. Vanuit de wetenschap neemt het pleidooi en onderbouwing toe, om een andere indicator te gaan gebruiken. Een kansrijke kan didaat is roet (EC). Er zijn geen normen voor roet, maar gezondheidsexperts beschouwen roet als één van de meest schadelijke fracties van fijnstof, zowel voor effecten voor de korte als de lange termijn. Dat komt omdat roet, net als ultrafijnstof PM0,1 bestaat uit zeer kleine deeltjes die diep in de longen en in vaten kunnen doordringen. Roet komt vrij bij verbrandingsprocessen zoals in motoren, kachels en open haarden. Roetconcentraties geven een betere indicatie geven van de lokale effecten van verkeer op de gezondheid dan stikstofdioxiden en fijnstof. TNO en DCMR ramen dat de gezondheidseffecten van roet vijf keer hoger zijn. Ofwel een kleine wijziging in PM10 als gevolg van bijvoorbeeld een milieuzone vrachtverkeer zou dan een vijf keer hoger effect hebben op de gezondheid dan geraamd op basis van PM10 .
Voor een betere inschatting van de effecten van mobiliteit op de gezondheid, zou de bevolkingsgewogen blootstelling aan roet moeten worden berekend. Het RIVM publiceert een landsdekkende roetkaart van Nederland:

Bron: Atlas voor de Leefomgeving Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor de situatie in 2015. De gegevens voor de kaarten zijn afkomstig van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL)
Bij de roetkaart kun je inzoomen op wegvakniveau en de blootstelling van de aanliggende bebouwing zien:
Bron: Atlas voor de Leefomgeving - Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor de situatie in 2015. De gegevens voor de kaarten zijn afkomstig van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL)


Vooral vlak langs een weg veel roet
Onderstaande figuur geeft de invloed weer van de afstand tot een drukke verkeersweg op de concentratie PM10, NO2 en roet (ZR, Zware Roet) weergegeven. Hieruit blijkt dat roet veel sterker afhankelijk is van de afstand tot de wegrand dan NO2 of PM10 . Er is bij roet een veel grotere variatie in concentraties. NO2 en PM10 zijn minder goede voorspellers van gezondheidseffecten rond drukke wegen.

BG: gemeten achtergrondconcentratie ZR: Zwarte Rook

Figuur 11              Concentratie van PM10en NO2 op 50 m en 200 m van een drukke
                  verkeersweg (Bron: Fischer et al, 2007)


Relevante websites en literatuur

1 opmerking:

  1. Houtkachels zijn ook bron van fijnstof. Kijk ook eens op http://www.houtrookvrij.nl en http://www.houtrookoverlast.nl / www.platformhoutstook.nl

    BeantwoordenVerwijderen